تشخیص اوتیسم در کودکان چگونه انجام میشود؟
اختلال طیف اوتیسم یا Autism Spectrum Disorder (ASD) یک اختلال عصبرشدی است که میتواند بر ارتباط اجتماعی، تعامل با دیگران، شیوه بازی، علایق و الگوهای رفتاری کودک تأثیر بگذارد. نکته مهم این است که اوتیسم در همه کودکان به یک شکل دیده نمیشود و شدت و نوع نشانهها میتواند بسیار متفاوت باشد.
به همین دلیل، تشخیص اوتیسم تنها بر اساس یک رفتار مانند دیر صحبت کردن، تماس چشمی کم یا علاقه به بازیهای تکراری امکانپذیر نیست. تشخیص نیازمند کنار هم قرار دادن اطلاعات مربوط به رشد کودک، مصاحبه با والدین، مشاهده مستقیم رفتار و در صورت نیاز استفاده از ابزارهای استاندارد ارزیابی است.
چه زمانی باید به اوتیسم شک کنیم؟
والدین معمولاً اولین افرادی هستند که متوجه تفاوتهایی در روند رشد کودک میشوند. برخی از نشانههایی که میتوانند نیازمند بررسی تخصصی باشند عبارتاند از:
پاسخ ندادن یا پاسخ نامنظم به نام کودک
دشواری در برقراری یا حفظ تعامل اجتماعی
کاهش توجه مشترک؛ برای مثال کمتر نشان دادن اشیا به والدین برای به اشتراک گذاشتن علاقه
تأخیر در گفتار یا تفاوت غیرمعمول در شیوه استفاده از زبان
تکرار کلمات یا عبارتها
بازیهای تکراری و محدود
وابستگی شدید به روتینها و ناراحتی قابلتوجه هنگام تغییر
حرکات تکراری مانند بالبال زدن دستها یا تکان دادن بدن
حساسیت بیش از حد یا کمتر از حد معمول به صدا، لمس، نور، بو یا برخی محرکهای محیطی
وجود یک یا حتی چند مورد از این رفتارها بهتنهایی به معنای اوتیسم نیست. برخی از این ویژگیها ممکن است در سایر مشکلات رشدی، زبانی، اضطرابی یا رفتاری نیز دیده شوند؛ بنابراین ارزیابی تخصصی اهمیت زیادی دارد.
آیا برای تشخیص اوتیسم آزمایش خون یا اسکن مغز وجود دارد؟
یکی از پرسشهای رایج والدین این است که آیا یک آزمایش پزشکی میتواند مشخص کند کودک اوتیسم دارد یا خیر.
در حال حاضر آزمایش خون، تصویربرداری مغزی یا یک تست آزمایشگاهی واحد برای تشخیص اوتیسم وجود ندارد. تشخیص بیشتر بر پایه بررسی رفتار و تاریخچه رشدی کودک انجام میشود. پزشک یا روانشناس متخصص ممکن است برای بررسی علتهای زمینهای یا مشکلات همراه، آزمایشها و ارزیابیهای پزشکی دیگری را توصیه کند؛ اما این اقدامات جایگزین ارزیابی بالینی اوتیسم نیستند.
مراحل تشخیص اوتیسم در کودکان
فرآیند تشخیص معمولاً از چند مرحله تشکیل میشود.
۱. بررسی رشد کودک
در ابتدا روند رشد کودک از نظر زبان، ارتباط اجتماعی، مهارتهای حرکتی، بازی، استقلال و رفتار بررسی میشود. زمان شروع نشانهها و تغییرات ایجادشده در طول رشد نیز اهمیت زیادی دارد.
۲. مصاحبه با والدین
والدین اطلاعات بسیار ارزشمندی درباره رفتار کودک در خانه، تعامل با اعضای خانواده، بازی کردن، واکنش به تغییرات، حساسیتهای حسی و مهارتهای ارتباطی ارائه میکنند.
گاهی رفتار کودک در یک جلسه کلینیکی با رفتار او در خانه یا مهدکودک متفاوت است؛ بنابراین اطلاعات والدین و در صورت امکان گزارش مربی یا معلم میتواند به ارزیابی دقیقتر کمک کند.
۳. مشاهده مستقیم کودک
متخصص معمولاً کودک را در موقعیتهای مختلف مشاهده میکند؛ برای مثال نحوه برقراری ارتباط، پاسخ به درخواستها، بازی، استفاده از اشیا، توجه اجتماعی و واکنش به افراد دیگر بررسی میشود.
۴. استفاده از ابزارهای استاندارد
بسته به سن و شرایط کودک ممکن است از ابزارهای استاندارد برای تکمیل ارزیابی استفاده شود. از جمله ابزارهایی که در ارزیابی تخصصی مورد استفاده قرار میگیرند میتوان به ADOS-2 و CARS-2 اشاره کرد. همچنین برخی پرسشنامهها برای دریافت اطلاعات از والدین یا معلمان کاربرد دارند. هیچ ابزار واحدی بهتنهایی جایگزین قضاوت بالینی و بررسی کامل کودک نیست.
تشخیص افتراقی چرا اهمیت دارد؟
گاهی برخی نشانههای اوتیسم با مشکلات دیگری مانند اختلال زبان، کمشنوایی، اختلال نقص توجه/بیشفعالی، اضطراب، مشکلات ارتباطی یا سایر اختلالات رشدی همپوشانی دارند.
به همین دلیل متخصص باید بررسی کند که رفتارهای مشاهدهشده چگونه و در چه موقعیتهایی رخ میدهند و آیا الگوی کلی نشانهها با معیارهای تشخیصی اوتیسم هماهنگ است یا خیر.
این موضوع بهویژه در کودکانی که دارای مشکلات گفتاری یا تأخیر رشدی هستند اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا نباید صرفاً بر اساس یک نشانه برچسب تشخیصی به کودک زده شود.
چرا تشخیص زودهنگام اوتیسم اهمیت دارد؟
تشخیص زودهنگام به این معنا نیست که قرار است برای کودک یک برچسب ایجاد شود؛ هدف اصلی، شناخت دقیق نیازهای کودک و دسترسی سریعتر به خدمات مناسب است.
وقتی مشکلات ارتباطی، اجتماعی، رفتاری یا رشدی زودتر شناسایی شوند، خانواده و تیم تخصصی میتوانند برای تقویت مهارتهای مورد نیاز کودک برنامهریزی کنند. انجمن متخصصان اطفال آمریکا نیز بر اهمیت شناسایی زودهنگام و ارجاع به ارزیابی و خدمات مداخلهای تأکید کرده است.
آیا هر کودک دیرحرفزن مبتلا به اوتیسم است؟
خیر. دیر حرف زدن بهتنهایی به معنای اوتیسم نیست.
برخی کودکان با تأخیر گفتاری ممکن است در سایر بخشهای ارتباط اجتماعی عملکرد مناسبی داشته باشند. در مقابل، گاهی کودک ممکن است چند کلمه داشته باشد اما در استفاده اجتماعی از زبان، توجه مشترک یا تعامل با دیگران با مشکل مواجه باشد.
بنابراین به جای تمرکز روی یک نشانه، باید تصویر کلی رشد و عملکرد کودک بررسی شود.
والدین در صورت شک به اوتیسم چه کاری انجام دهند؟
اولین قدم، نادیده نگرفتن نگرانیهای والدین است. لازم نیست خانواده برای شروع ارزیابی منتظر بماند تا تمام علائم شدید شوند.
بهتر است کودک توسط متخصصی که در زمینه رشد و اوتیسم تجربه دارد ارزیابی شود. بسته به شرایط کودک، این ارزیابی ممکن است توسط روانشناس کودک، روانپزشک کودک، متخصص رشد و تکامل، متخصص مغز و اعصاب یا سایر اعضای تیم تخصصی انجام شود.
مهم است بدانیم که تشخیص اوتیسم یک فرآیند چندبعدی است و تصمیم نهایی باید بر اساس مجموعهای از اطلاعات و مشاهدههای بالینی گرفته شود، نه صرفاً نتیجه یک پرسشنامه.
جمعبندی
تشخیص اوتیسم در کودکان یک فرآیند تخصصی و چندمرحلهای است که شامل بررسی تاریخچه رشد، مصاحبه با والدین، مشاهده رفتار کودک و در صورت نیاز استفاده از ابزارهای استاندارد میشود.
هرچه مشکلات رشدی و ارتباطی زودتر شناسایی شوند، امکان برنامهریزی برای حمایت و مداخله متناسب با نیازهای کودک بیشتر خواهد بود. اگر والدین نسبت به رشد اجتماعی، گفتاری یا رفتاری کودک خود نگرانی دارند، بهتر است به جای مقایسه کودک با همسالان یا منتظر ماندن برای برطرف شدن خودبهخودی نشانهها، برای یک ارزیابی تخصصی اقدام کنند.
این مقاله جنبه آموزشی دارد و جایگزین تشخیص تخصصی توسط متخصص واجد شرایط نیست.