چرا درمانگران روانشناسی کودک از بازی درمانی استفاده میکنند؟
وقتی یک کودک دچار اضطراب، ترس، مشکلات رفتاری، پرخاشگری، خجالتی بودن یا مشکلات ارتباطی میشود، همیشه نمیتواند مانند یک بزرگسال درباره احساسات و مشکلات خود صحبت کند. بسیاری از کودکان هنوز واژگان کافی برای توضیح احساسات پیچیده خود ندارند و ممکن است حتی ندانند دقیقاً چه چیزی آنها را ناراحت کرده است.
اینجاست که بازی درمانی اهمیت پیدا میکند. بازی زبان طبیعی کودک است و درمانگر کودک میتواند از طریق بازی، دنیای ذهنی و هیجانی کودک را بهتر بشناسد و به او کمک کند مهارتهای لازم برای مقابله با مشکلات را یاد بگیرد.
بازی درمانی چیست؟
بازی درمانی یک رویکرد تخصصی در روانشناسی کودک است که در آن از فعالیتهای بازیمحور برای برقراری ارتباط با کودک، شناخت نیازهای او و کمک به بهبود مشکلات هیجانی و رفتاری استفاده میشود.
در این روش، بازی صرفاً سرگرمی نیست. درمانگر با توجه به شرایط کودک، نوع بازی، نحوه انتخاب اسباببازی، شیوه تعامل کودک با درمانگر و واکنشهای او را در نظر میگیرد و از فعالیتهای مناسب برای اهداف درمانی استفاده میکند.
بازی درمانی میتواند به شکلهای مختلفی مانند بازیهای نمادین، نقاشی، داستانپردازی، عروسکبازی، بازیهای ساختنی، پازل، بازیهای حرکتی و فعالیتهای خلاقانه انجام شود.
چرا کودکان از طریق بازی بهتر ارتباط برقرار میکنند؟
برای بسیاری از کودکان، صحبت مستقیم درباره احساساتی مانند ترس، خشم، غم یا نگرانی دشوار است. ممکن است کودک در پاسخ به سؤال «چه چیزی ناراحتت کرده؟» فقط بگوید «نمیدانم».
اما همان کودک ممکن است هنگام بازی، احساسات خود را به شکل غیرمستقیم نشان دهد.
برای مثال، ممکن است کودک در یک بازی نقشآفرینی، عروسکی را نشان دهد که از والدین خود جدا شده، از رفتن به مدرسه میترسد یا با دوست خود مشکل دارد. این رفتارها میتوانند اطلاعات ارزشمندی درباره تجربههای هیجانی کودک در اختیار درمانگر قرار دهند.
بنابراین بازی به درمانگر کمک میکند بدون فشار آوردن به کودک، مسیر ارتباط و شناخت او را پیدا کند.
بازی درمانی چه کمکی به کودک میکند؟
بازی درمانی میتواند با توجه به نیازهای کودک اهداف مختلفی داشته باشد. برخی از مهمترین کاربردهای آن عبارتاند از:
۱. کمک به بیان احساسات
کودک ممکن است نتواند احساسات خود را با کلمات توضیح دهد، اما از طریق نقاشی، داستان، بازی نمادین یا عروسکبازی میتواند احساسات خود را بهتر نشان دهد.
این فرایند به کودک کمک میکند احساساتش را بشناسد و به تدریج روشهای سالمتری برای بیان آنها پیدا کند.
۲. کاهش اضطراب و ترس
بازی میتواند محیط درمان را برای کودک قابلاعتمادتر و کمتنشتر کند. کودک در فضایی امن میتواند درباره موقعیتهایی که برایش اضطرابآور هستند، به شکل غیرمستقیم تمرین و تجربه کسب کند.
برای مثال، کودکانی که از مدرسه، جدایی از والدین یا موقعیتهای اجتماعی میترسند، ممکن است بتوانند از طریق بازی نقشآفرینی این موقعیتها را تجربه کنند.
۳. کمک به مدیریت خشم و رفتارهای پرخاشگرانه
برخی کودکان هنگام عصبانیت نمیدانند چگونه احساس خود را مدیریت کنند و ممکن است به پرخاشگری، فریاد زدن یا رفتارهای تکانشی روی بیاورند.
درمانگر میتواند در قالب بازی، مهارتهایی مانند شناخت احساس خشم، توقف، انتخاب رفتار مناسب و حل مسئله را به کودک آموزش دهد.
۴. تقویت مهارتهای اجتماعی
بازیهای گروهی و تعاملی میتوانند به کودکان کمک کنند مهارتهایی مانند نوبت گرفتن، همکاری، رعایت قوانین، درخواست کمک، گوش دادن و حل اختلاف را تمرین کنند.
این موضوع بهخصوص برای کودکانی که در برقراری ارتباط با همسالان مشکل دارند اهمیت زیادی دارد.
۵. تقویت اعتمادبهنفس
وقتی کودک در یک محیط امن بازی میکند و فرصت دارد انتخاب کند، مسئله حل کند و موفقیتهای کوچک به دست آورد، احساس توانمندی بیشتری پیدا میکند.
درمانگر نیز میتواند نقاط قوت کودک را شناسایی کرده و آنها را تقویت کند.
بازی درمانی برای چه کودکانی استفاده میشود؟
بازی درمانی میتواند با توجه به ارزیابی متخصص برای کودکان دارای مشکلات مختلف مورد استفاده قرار گیرد؛ از جمله:
اضطراب و ترسهای دوران کودکی
مشکلات رفتاری
پرخاشگری
مشکلات سازگاری
مشکلات ارتباطی
کاهش اعتمادبهنفس
برخی مشکلات مربوط به جدایی و تغییرات خانوادگی
مشکلات تعامل با همسالان
برخی مشکلات هیجانی و اجتماعی
برخی کودکان دارای نیازهای ویژه
البته انتخاب نوع بازی درمانی باید بر اساس شرایط، سن، تواناییهای شناختی و نیازهای هر کودک انجام شود.
آیا بازی درمانی فقط بازی کردن است؟
خیر. یکی از برداشتهای اشتباه درباره بازی درمانی این است که کودک صرفاً با اسباببازی سرگرم میشود.
درمانگر متخصص، بازی را با هدف مشخص انتخاب و هدایت میکند. نوع فعالیت، زمانبندی، واکنش کودک و تغییرات رفتاری او میتوانند بخشی از فرایند درمان باشند.
بنابراین تفاوت زیادی میان «بازی معمولی» و «بازی درمانی» وجود دارد. بازی درمانی یک فرایند تخصصی است که باید توسط فرد آموزشدیده و متناسب با نیازهای کودک انجام شود.
نقش والدین در بازی درمانی چیست؟
والدین بخش مهمی از فرایند کمک به کودک هستند. درمانگر ممکن است در کنار جلسات مستقیم با کودک، راهکارهایی را برای تعامل بهتر والدین با فرزندشان ارائه کند.
برای مثال، والدین میتوانند در خانه زمان مشخصی را برای بازی با کودک اختصاص دهند، هنگام بازی کمتر دستور بدهند، بیشتر مشاهده و گوش کنند و به احساسات کودک توجه نشان دهند.
این نوع تعامل میتواند رابطه والد و کودک را تقویت کرده و به کودک احساس امنیت بیشتری بدهد.
جمعبندی
بازی یکی از طبیعیترین شیوههای ارتباط کودکان با دنیای اطراف است. به همین دلیل بازی درمانی کودک میتواند ابزار ارزشمندی برای برقراری ارتباط، شناخت احساسات و کمک به بهبود برخی مشکلات هیجانی، رفتاری و اجتماعی باشد.
در این روش، کودک در محیطی امن فرصت پیدا میکند خود را نشان دهد، مهارتهای جدید را تمرین کند و به تدریج راههای سالمتری برای مقابله با مشکلات پیدا کند.
اگر والدین متوجه تغییرات قابلتوجه در رفتار، احساسات یا روابط کودک خود شدهاند، بهتر است به جای تفسیر شخصی رفتار کودک، از یک روانشناس کودک متخصص برای ارزیابی دقیق و انتخاب روش مناسب کمک بگیرند. بازی درمانی زمانی بیشترین فایده را دارد که بر اساس نیازهای واقعی کودک و توسط درمانگر آموزشدیده و به شکل هدفمند انجام شود.